Wyodrębnij z tekstu wszystkie twierdzenia, daty i statystyki wymagające weryfikacji

Rozłóż gotowy maszynopis na listę pojedynczych faktów — nazwisk, stanowisk, kwot, dat i cytowanych raportów — zanim błąd trafi na stronę główną.

Wskazówki mają charakter redakcyjno-warsztatowy i wspomagają przygotowanie materiału; ostateczna weryfikacja w źródłach pierwotnych należy do dziennikarza i wydawcy.

Rygorystyczny fact-checking redakcyjny na wzór działów weryfikacji

  1. 01

    Podkreśl każde nazwisko, funkcję, datę, liczbę i nazwę instytucji

    Nie ufaj własnej pamięci nawet w „oczywistych” sprawach — prezesi zmieniają funkcje, nazwy ministerstw ewoluują, a pamięć najczęściej płata figle przy drobiazgach.

  2. 02

    Cofnij się zawsze do dokumentu pierwotnego, nie do innego artykułu

    Jeśli tekst cytuje dane GUS lub wyrok sądu opisany w innym portalu, otwórz oryginalną tablicę GUS lub uzasadnienie — cudze przekłamania przepisuje się łańcuchowo.

  3. 03

    Przelicz na kalkulatorze wszystkie procenty, sumy i średnie autora

    Sprawdź, czy cztery udziały rynkowe nie sumują się do 112 proc. oraz czy zmiana z 200 na 300 zł została opisana jako wzrost o 50 proc., a nie o 150 proc.

  4. 04

    Skontroluj kwalifikatory wielkościowe: „pierwszy, jedyny, największy”

    Słowa absolutne są najłatwiejsze do obalenia w sprostowaniu — bez stuprocentowego dowodu zamień „jedyna firma w Polsce” na bezpieczne i ścisłe „jedna z nielicznych”.

Przykład działania

Fragment roboczego artykułu do fact-checkingu

Według raportu PIE z 2024 roku ponad trzy czwarte (72 proc.) polskich eksporterów straciło zamówienia w Niemczech, co obniżyło nasz eksport o 15 mld euro.

Karta weryfikacyjna dla redaktora (4 flagi)

1) MATEMATYKA: 72 proc. to mniej niż trzy czwarte (75 proc.) — sprzeczność wewnątrz zdania ('ponad trzy czwarte'). 2) ŹRÓDŁO: Sprawdzić dokładny tytuł raportu Polskiego Instytutu Ekonomicznego, miesiąc wydania 2024 i wielkość próby badawczej. 3) ZAKRES: Zweryfikować, czy pytanie w ankiecie dotyczyło 'utraty zamówień', czy 'spadku wolumenu zamówień'. 4) KWOTA: Potwierdzić w danych Eurostat/GUS walutę (euro vs zł) oraz okres porównawczy dla kwoty 15 mld.

Rozbicie gładkiego zdania na pojedyncze atomy informacyjne natychmiast odsłania ukryte sprzeczności matematyczne i nadinterpretacje.

Najczęściej zadawane pytania

Co zrobić na godzinę przed publikacją, gdy jednego szczegółu nie da się potwierdzić w źródle?

Bez wahania wytnij niepotwierdzony detal lub uogólnij sformułowanie do poziomu w pełni udokumentowanego — jeden niepewny przymiotnik nie jest wart sprostowania.

Jak archiwizować źródła na wypadek sporu po publikacji materiału?

Zapisuj w folderze artykułu pliki PDF cytowanych raportów, zrzuty ekranu z datą oraz nagrania rozmów, ponieważ strony internetowe instytucji potrafią zniknąć po publikacji.

Na czym polega metoda „red-lining” stosowana w tygodnikach opinii?

Fact-checker drukuje ostateczny tekst i kolorowym pisakiem odhacza nad każdym pojedynczym słowem potwierdzenie w niezależnym dokumencie źródłowym.

Dowiedz się więcej

Powiązane poradniki i wyjaśnienia do tego zadania